Thuhma↗
Tieng Bik ti le Tieng Naran , Sap ṭawng in Cardinal Directions le General Directions eiti hai hi eini zohnahtlak ṭawng ahai hin indik naw na auma chuong hai chu Sak le Thlang eiti hai hi an na. Data ka siema annotation ka belsa khan ka ziek kim theinaw a asanchu tieng-bik a sak le thlang hmanga khuo le veng hai umna hang hril ka tum khan tieng-naran a sak le thlang lehin ka hril buoi naw thei ta naw a.
Hi thu hi ka hril suok in tamtakin tieng-bik hai thumal indawt dan i hrietbuoia anikha dam anmi tia, ngaituo loa hi thupui hi sak suok kan naw a.
Hrilfiena↗
Bul ṭan hma in tiengbik hai hung phosuok lang hrietthiem awlsam na dingin.
| Cardingal Directions | Tieng Bik |
|---|---|
| East | Sak |
| West | Thlang |
| South | Sim |
| North | Hmar |
Thumal indawt dan hai hi hang thleng kuol inla khawm sak chu ienglai khawm east ni ata, west chu ienglai khawm thlang ani ding anih. Hmar, sak, sim, thlang chu north, east, south, west ning ata south, east, north, west chu sim, sak, hmar, thlang anih. Andawt dan a buoi mi hang ti ringawt chu ka thang a tlawm ve ang reng.
Map ahai hieng tieng bik hai hi ei en chun ” North hi ieng lai khawm sak tieng um ata , South hi ienglai khawm a hnuoi tieng a um hlak ding anih. compass hai khawm hin ienglai khawm Hmar tieng a khik hlak a , chu anthawk changtieng hi Sak eita vawitieng chu Thlang ani ve thung hlak anih.
Tieng naran hai hang hril nawk inla
| General Directions | Tieng Naran |
|---|---|
| Up | Chung / Sak |
| Down | Hnuoi / Thlang |
| Left | Vawi |
| Right | Chang |
Hieng tieng naran hai hi ei nitin nuna ei hmang tak hai chu an na. Entirnan “Kham chungah a um”, “Dawkan hnuoiah an bie”, “Vengsakah ka um”, “Vengthlangah an um”.
Ka ṭawng hrietnan adei ta naw leiin hang hril zozai dal kata, anachu tieng bik hai le in anglo an nih, ei hmang dan khawm an ang nawh.
Hi a chunga tieng bik hai hi an um hmun taka um an na, Hmar ṭawng in ei inlet chun andik thei ta nawh asanchu Sak le Thlang hi changtieng le vawitieng , an um tak leiin.
Sak le Thlang hai hi achungtieng le hnuoitieng a hang sie el hi a awlsam a andik lem awm si anachu sak le thlang ti hai hi a chungtieng le hnuoitieng ei sie chun indik der lo anih.
India thlang tieng iem a um?↗
Achung taka World map ah ei hang en chun ram hai hi an nghat dan hi ienglai khawm a pangai zing hlak anih, hilaia India map khawm hi andik dan tak anih. Sak le thlang hi chung tieng le hnuoi tieng ei sie chun a map hi a sir behek in um ata, indik talo anih. Map hi ani dan ang taka ei hmang ding ani si chun, India tlang tieng iem a um ? Indian Ocean iti ding am Pakistan? World Map ei en in India Sak tieng hin iem a um? China am Myanmar? India sak ah Myanmar a um eiti ding chun iemata map ahin China ana, India sak tieng China a um eiti si chun Myanmar hi khawtienga um am ani?
Leihnuoi hin nghat dan bik aneia, nuomthu a map hai va hem danglam kha thil thei an naw a, anhlum ti ei ringa, Science eiin thlawp pui chun achung tieng hi ienglai khawm north ana , ahnuoitieng hi ienglai khawm south ning ata , chuong hai chu ei ṭawng chun hmar le sim hai an nih. amiruokchu sak le thlang hi hmar le sim hai angin kil-bik an nei naw anih, nisa suok na tieng sak eita a tlak na tieng thlang ei ta. Hmar tieng pan a eiin thawk dawk chun Hmar-kil tlung eita, chu anthawk ei fe pei chun sim tieng pan ei ni nawk ta a, sim-kil ei tlung ding anih. Sim-kil anthawk ei fe nawk pei chun hmar tieng pan ei ni nawk dei ta a hmar-kil ei hang tlung nawk ding anih.
Kil-Bik ti chu iem?↗
Khawvel anvir hang ti ringawt hin hrilbuoi thei ani leiin ei hriet sa ani khawma hang hril kuol met lang, Leihnuoi in nisa a hel hi sap ṭawng chun revolution eita, nisa vawikhat a hel suok hi kum khat ani hlak a. Anvir hi rotation ani thung a, hi hi ni le zan hai ei nei na san an na, thil inhlum hin sip le mawng tak chu an nei naw a amiruokchu anvir ding chun a sip le mawng a um a ṭul a, chuong hai chu sap ṭawng chun “rotational axis” eiti hlak a, hieng axis hai hi globe a chun north pole le south pole eiti thung anih. Chuong hai chu ei ṭawng in sim-kil le hmar-kil tiin ka hung ko anih. Mawl tak a hril ding chun, Khawvel sip tak hi Hmar-kil ana, A mawng tak hi Sim-kil ani ve thung.
Hieng kil-bik hai hi a sip le mawng hril na cho a ei hung hmang ani ang chun, sak-kil le thlang-kil ti a umve naw a, an um ve naw lei chun tlung na ding hmun a um naw a, tieng khat pana eiin thawk dawk chun ei pan kumkhuo ding anih, kil-bik hai anthawk a eiin thawk suok a kil-bik dang ah eiva tlung nawk ang kha ani naw anih.
Kil ti thumal hmangloin Sip le Mawng khawm chu hmang thei anih, sip ti hin a hrilfie hnesaw laiin mawng ti hi a chiengkuong bek naw hin ka hrieta, chu el khelah a sip le mawng hai hi an umna hi a lima ang hin anin hek met leiin a sip ava ni chie naw a, hmar-kil le sim-kil ti hai hi ka hung hmang ta lem anih. Hmar-sip le sim-mawng ti inla khawm a pawina a umnaw reng reng.
Iti ṭawk ṭawk khawma↗
Khawvel hi an phek, ei ti ngawt khawma map hi a nghat dan degree 90 in ei hem danglam a ṭul tho tho ding ana, chu chu kum sang tel sunga khawvel pumpui fanga map lo siemtu hai siem dan le sattelite in ani dan lim a hung sut, thumal pahni suk dik na dinga ei hnawl ṭul chu ana, ṭhangna mumal neiloa ṭhang-la chu ei ni ding anih.
Abuoina tak chu semantics anih↗
Sak le thlang ti hi tieng bik le tieng naran hril na a thumal inang ei nei leia hi buoi ani deu takaa, entirnan “Kan veng anthawk thlang tieng” eiti chun ieng lem am a kawk hriet thei an nawh. “Kan veng anthawk east” eiti am “Kan veng anthawk downward” ti kha a chieng thei ta nawh. Ei nitin inbiekna ṭawngkam ahai chun tieng bik hai hi ei hmang bek nawh anachu hmangna bo chu ani chuong nawh.
Mi ṭhen chun ei pi le pu haiin an hriet dana tieng narana hmanga anlo phuok ani dam anta, anlo phuok dan chu thupui dang dei ana, hang hril bel dingin ka hrietna in adei nawh. Apawimaw lem chu ei pi le pu hai khan Sak le Thlang cho nilovin Suo le Thlak khawm anlo hmang hlak leiin ka ngaidan a ding chun Suo, Thlak, Sim, Hmar ti inla andik dan tak ni hin ka hriet.
India thlang tieng Pakistan a um ti nekin, India thlak tieng Pakistan a um ti chu hrietthiem a awlsam lema, India thlang tieng Indian Ocean a um ti khawm chu buoina umloin ei ti thei pha anih.
Chuong ang chie chun “India sak tieng China a um” ei ti thei ding chun “India Suo tieng Myanmar a um” ti chu ei hmang ṭan a ṭul anih. “India sak a China a um” ti le “China hi India hmar tieng a um anih” ti hi an valid ve ve anih.
Tieng ti thumal hi “tieng bik” le “tieng naran” hril nan ei hmang ve ve tina anel.
Thukarna↗
Tienlai khan a lum le adei , hlobet hring le ṭawl, le van arasi hai hmangin khuol anlo inzina, an fena ding hai anlo sui hlak a, umhmun inchikna dam in an nei hlak a, tuipuia lawngpui hai khawma arasi hai hi tieng inchikna’n an nei hlak a, amiruokchu tuhin chu GPS le smartphone hai an um tak lei hin arasi ena tieng hrie thei chu ei tam ring a um ta nawh. Anachu hieng thil hai khelah hmangna tamtak chu ala um zing tho a.
Hi thil hi thlek danglam ding hang ti inla khawm athaw dan ding bek bek a um hin ka hriet naw a, ziek nei haiin an thil ziek ahai anlo hmang ve a, ei holim na ahai ei hmang ṭan a , hla thu ahai ei hmang ṭan ti naw chun a thaw dan bek bek a um khawm hin ka hriet nawh. Sak le Thlang aia Suo le Thlak ka hmang na san ka hung tarlang chu ani deu tak.