Foundation thil tum hi website ahin a awm tawk chu ei sie kai ta a, anachu a kim tawk naw a. Hmar ṭawng a lan let khawm chu aṭul a anachu Hmar ṭawng ziek mawi hi ka thiem ve naw a chu khelah hun hi ka nei tawk naw bawk.
Foundation in iem a tum tak hang ti hi tawite a hril kim hi a harsa a, pakhat ei hrilkim tum na ah pakhat eilo theinghil nawka, chu el khelah principle tam tak hi a rem le an dik, anlang dan ang peia ei bel sa khawm a uma. Anachu hang ṭan inla.
Hilai hi a boring el thei anachu hril hrim hrim lang. Net ahin ei ṭawng hi an lang phak ve nawh. Computer thil, Software le AI ahai, search engine le ṭawng inlet na hmangruo ahai hin eiin lang phak ve naw anih. Iemata ei ti chun hieng ang hmangruo hai hi hlawk beisei a ansiem ani dan naran hlaka, eini hi ti tham ei um bawk si nawh. Hieng ang company pui hai hin ei ṭawng hai hi an support naw ding ti inla ngaidan nekin thudik an hnaipui lem hi ka ringa. Asanchu Mizo ṭawng hman Google translate le AI ahai duthusam in ei la hmang theinaw chun eini atam zawngin nuoi hni cho population um hin hieng an hmangruo ahai ei ṭawng hi ei hmalakna ṭhangloa an lang ding ei beisei hi innghatna anei naw hin ka hriet. Chu khelah ei inhnamhnawina ṭhangloa ei ṭawng anlo hmang ṭangkai ve ringawt hi andik chie naw anih.
Google translate in 2022 khan Mizo hi alo support ṭan tah anachu thumal tawite-te bak hi chu alan let thei naw zing a. Google in AI a sawm suok a ruok hinchu ring bak zetin alo indik tah, official support lem chu ala um chuong naw a, a um chen achun hmang tlak hi ani el awm. Hi ka hung hril na san chu, net ahin Mizo ṭawng hi ei neka let tam in digital corpus a um a, Mizo ṭawng anlo hmang hai hi, digital journalism, sawrkar lekha, Facebook a inti pui deua status a anlo post le Instagram le Youtube a anlo insel hai hi, hieng company pui hai hin an lak khawma khawlthar siemnan an hmang nawk hlak a, chu chu data eiti chu ana. Hieng thil nek nek hai leia hi Mizo ṭawng hi a langsar bik chu ana, a hmangtu khawm chu an tam lem ngei. Anachu hieng hai hi hnam rohlu pakhat ve an nih, ti chu ei hriet a ṭula, ei veng a ṭul anih. Comment hai hi hnam rohlu an nih hang ti chu nep eilo ti el thei anachu naki hung hril zawm katih.
Khawvel ahin ṭawng 7000 chuong vel a um anta, Google translate hin ṭawng 240 vel cho a support a. Chu lai eilo inbeisei ve ringawt hichu andik chie in ka hriet nawh.
Ei kawlhnai a Assamese le Bengali hai hi antam hle anih, anachu anni hai khawm hi Android in a support ding khan kum 7 lai vel a aw a, chu chu 2012-2015 lai dei antah. Hieng lom lom a mipui tam hmana kum sari zet a aw thei chun ti kha ei ngaituo a ṭul.
Cherokee ṭawng hi a hmang thiem 2000 vel cho an uma, anachu Google le Apple hin an support ve tlat anih. Cherokee Nation Language Department tiin pawl anin din a, nuom demand el niloin font hai ansiem a, data mumal deuin an peka, Apple in 2010 lai khan alo bel sa antah. Anni lem hi script nei anna, hawrawp 85 lai annei a, chuong hai chu keyboard layout hai ansiem fom a Internet le khawlthar ahai hin an ṭawng hmakhuo ding anni ngei in an ruot anih. Eini chu Latin script inṭawmpui eini lei hin aṭul eiti naw chun keyboard layout siem lo khawma ei thaw thei anih. Mi 2000 cho in hieng angin hma an lak thei chun, ti kha inngaituo na khawp ni hin ka hriet.
Chuong ang deu chu New Zealand a Maori hai hi 900,000 vel an na, anachu Maori ṭawng hmang thei ruok chu 50,000 vel cho an uma. Anachu anhang thaw tak tak chu Papa Reo ti AI an siema Maori ṭawng achun Google in a tluk naw anih. Anhman deu ta ding chun “Te Hiku and Kaitiakitanga License” chungchang hi a tiem anhoi ve el. Sami ṭawng le Basque ṭawng hai chungchang khawm hi hriet tlak tak an nih asanchu ei dinhmun an hlat naw em leiin.
Achunga nakie hung hril zawm katih kati chu tuta License chungchang lehin hung hril zawm lang. License ang em em eilo siemnaw khawma, ei ṭawng chunga ei thuneina hi ei vawng nuom chun hieng khawlthar ahai company haiin an sawm dan hi ei veng aṭul anih. Ei ṭawng chungthu a chun company hai hin ei thusuok anin za a ngai anih. Hmar ṭawng in ei hrietthiem naw chun, “These institutions and companies must repect the standards we set for our languages”. Indigenous Data Sovereignty anti hlak.
Chu thil chu Tech Company hai ta ding cho niloin “Kuki-Chin-Naga” ti le ISO registry, Glottolog le Ethnologue ka hung hril vet, hai le khawm ahung inzawm kai pei anih. Ka post hmasa ahai tiem thei ning atih.
AI siem ei tum nawh↗
Hi lai kawngkar hi ei hrilfel a ṭul in ka hriet bawk.
Ka mimal inhuot a kalo buoipui hai hi Foundation le inhnamhnawina a neisun chu “community member” kani hi anih. Hi thil hi website ah chieng takin ei tar a, anachu ala chieng naw chun tia ka hung hril nawn anih. Asanchu Foundation in a tum hi chintawk ei siem a ṭul.
AI siem chu a thiem hai buoipui dinga hla hi aṭha tak in ka hriet a. Hma tieng hunah Foundation in project anga hma a lak thei ding anichun a pawi na khawm chu a um in ka hriet chuong nawh anachu ka lungril chu a buoipui nuom hai ta dinga resource lo siem hi ani deu tak.
Kalo ti ta hlak angin. Mi thiem tam tak ei nei, amiruokchu digital footprint ei neinaw leiin, a thiem hai ta dingin hmalak a harsa. Dataset siem le va remkhawm vel kha vuongna license nei sia auto-rickshaw khal a sum dawng ang deu ani leiin. Anachu chu chu ṭawng mawi anih.
AI siem hang ti hi chi hni a uma, mi framework siemsa hmanglo a model code ziek. Hi ding hin PhD nei a ṭul. Chi khat chu architecture um sa hmang. A pahnina hichu tutu khawma ei thaw thei, a pawimaw chu data anih. Keiin ka thaw chu a pahnina hi anih, hril tlak a um nawh, a nep taluo. Ei sin chu a pawimaw lem, dataset siem kha anih. Chu thil chu ei thurosie hai, ei nunphung le ei ṭawng hai ei humhim tumna ei hmalakna hai le anzawm vawng anih. Ṭawng hi hnam anthawk sie hran thei ani naw angin ei thil buoipui hai hi anzawm vawng anih. AI siem mei mei chu a nep taluo, a siem nuom hai ta dinga data lo siem kha apawimaw lema, aharsa lem bawk.
Atawpna dingin, ei pawimaw↗
Hi foundation in a tum hai hi ei lungril lo in ang chie naw sien khawm, a tawpkhawk achun i beisei tak ah a luonglut nawk tho ding ti chu ei hriet a pawimaw. Pakhat in Google translate mani, pakhat in AI mani, pakhat in hnam ro hai humhim ah a lungawia. Chuong hai chu tum bik ei nei nawh, thaw ṭul bik a um nawh asanchu bul ei ṭan indik chun iengkim ani dan ding angin ahung indik el ding anih. Ṭawng ei humhim tumna a audio recording eilo thaw hai kha hmangna dang tamtak a um anih. Chuong ang chi chun hienga hma ei lak si chun ei hmalakna hi miin anin za ve aṭul anih.
A ṭhangnuom tamtak ei um na san khawm a ṭhangnaw ei um nawh ti eiin hriet naw lei cho anih. Hnam hi tu ta bik khawm an nawh, ei hmalakna hi ei mawphurna bik an nawh. Amiruokchu khawtlang le hnam inhnamhnawina ding chun Inpui le Hmar Literature Society kuoma ei hang hang ngen hai hi an hlawtling phawt a ṭul bawk. Ei lekhathawn ziek hi a huntawk am ti hai chu la enfel inla ka nuom bawk.
Tu chen a ding chun group hai ei hang ena mumal a um nawh, amiruokchu hilai kawngkara ei buoina chu coordination umnaw lei cho anih. Sin sem tu ding, Hotu hai bie ding, dan le dun hrie a thil kalhmang a mi thuoi thei ding. Iengkim mi pahni chun kan zo naw ti chu achieng anih. Member ah i hming a ṭhangnaw leiin member ini naw tina annaw a, an ti neitutu ta anih ti chu eiin hriet a ṭul anih.
Hieng hai hi ṭhahnem ngai taka ei bawzui zing theina ding chun sum alo pawimaw nawk bawka, chuong hai chu lampui uma ka hriet hai kalo hril tak leiin hung hril zawm ta naw kata. Hun danga hril kha rem lem bawk atih.
Ei thil buoipui hi vawikhat thil thu an naw a, Project ang mei mei a tum bik nei kha ani nawh ti chu ei chieng aṭul. Hmar Heritage Foundation ei tina san anih.